Η Επαρση Του Φυσικου Και Το Δογμα Του Τυχαιου

Με πολύ ενδιαφέρον άκουσα την συζήτηση του κ. Πορτοσάλτε με τον κ. Νανόπουλο στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ. Αναμφισβήτητα ο κ. Νανόπουλος είναι ένας σπουδαίος επιστήμονας με πλούσιο έργο, πολλές επιτυχίες και διακρίσεις. Όμως, κάποια πράγματα πρέπει να ξεκαθαριστούν  γιατί δεν είναι η δουλειά του δημοσιογράφου να ξέρει ούτε τι ερωτήσεις να κάνει ούτε πώς να αξιολογήσει τις απαντήσεις. Οπωσδήποτε, τίποτα από τα παρακάτω δεν μειώνει την αξία του έργου του κ. Νανόπουλου. Ο σκοπός είναι να προβάλει τον αντίλογο σε μερικά από αυτά που υποστήριξε, γιατί τα πιο πολλά ήταν ασφαλώς σωστά και γενικώς αποδεκτά.

Στην αρχή μόλις της συζήτησης (04:52), ο κ. Νανόπουλος ξεκαθαρίζει ότι πιστεύει ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε τυχαία από κάποια ‘κβαντική διακύμανση’. Αναφέρει επιπλέον ότι το γεγονός αυτό έχει επιπτώσεις στην δομές της κοινωνίας. Δηλαδή, ο κ. Νανόπουλος ουσιαστικά δηλώνει ότι η μοντέρνα φυσική έχει ‘σκοτώσει’ την έννοια του Θεού ως δημιουργού του σύμπαντος.  Θα δούμε παρακάτω γιατί αυτό είναι απλά ένα δόγμα, το δόγμα του τυχαίου, όπως το αποκαλώ. Το πιο βασικό όμως είναι ότι θα δούμε ότι αυτό το δόγμα προκύπτει από μια εμμονή της παλιάς φιλοσοφικής σχολής των θετικιστών (Logical Positivism and the Vienna Circle) ότι τα πάντα εξηγούνται από τα μαθηματικά και ότι δεν μπορεί να περιγραφεί με μαθηματικά δεν υπάρχει.

Στο 06:52 ο κ. Πορτοσάλτε αναφέρεται σε αποδείξεις θεωριών της φυσικής.  Είναι πολύ περίεργο γιατί ο κ. Νανόπουλος δεν αντέδρασε. Ίσως δεν ήθελε να περιπλέξει το πράγματα. Αλλά καμία θεωρία δεν μπορεί να αποδειχτεί. ΟΙ θεωρίες μπορούν να καταρριφτούν ή να υποστηριχθούν. Αυτό συμβαίνει και επειδή υπάρχουν πλήθος θεωριών στην φυσική που βγάζουν τα ίδια συμπεράσματα χρησιμοποιώντας διαφορετικά μη παρατηρήσιμα μεγέθη.  Γενικά, όλες οι θεωρίες χρησιμοποιούν κάποια μη παρατηρήσιμα μεγέθη, αν και οι θετικιστές ήλπιζαν ότι δεν θα χρειαζόντουσαν.  Μόνο στα μαθηματικά υπάρχει απόδειξη γιατί είναι αξιωματικά θεμελιωμένα.

Στο 07:07 ο κ. Νανόπουλος ξεκαθαρίζει την θετικιστική του άποψη απαντώντας σε ερώτηση του δημοσιογράφου αν υπάρχει μεταφυσική. Εδώ τα πράγματα περιπλέκονται. Κάποιος φιλόσοφος θα μπορούσε ίσως να πει ότι η απάντηση είναι αφελής. Αλλά μη ξεχνάμε τον Carnap της σχολής των θετικιστών  και την απόρριψη της μεταφυσικής. Οι απόψεις του Carnap ήταν ακόμα δημοφιλείς όταν σπούδαζε ο κ. Νανόπουλος και είχαν επηρεάσει πολλούς φυσικούς. Ο Carnap απεβίωσε το 1970 στην Αμερική. Είναι και πολύ λογικό ο κ. Νανόπουλος να υποστηρίζει τις θέσεις του. Πρέπει όμως να πούμε ότι η μοντέρνα φιλοσοφία της επιστήμης αποδέχεται την μεταφυσική όχι μόνο ως πεδίο της φιλοσοφίας αλλά και θεωρεί την σχέση της με την φυσική απαραίτητη. Σε γενικές γραμμές, όλοι οι φυσικοί νόμοι που έχουμε στην διάθεση μας είναι σχέσεις μεταξύ μιας υποτιθεμένης οντολογίας του τι πραγματικά υπάρχει (όπως για παράδειγμα τα σωματίδια) και κάποιων νομολογικών μεταβλητών (όπως η ορμή για παράδειγμα).  Αυτή η οντολογία δεν μπορεί να παρατηρηθεί απευθείας και να αποδειχθεί. Κανένας δεν έχει δει ακόμα και ένα βασικό σωματίδιο, το ηλεκτρόνιο για παράδειγμα. Αυτό που παρατηρείται είναι η επίδραση του σωματιδίου αυτού με τα μέσα ανίχνευσης που έχουμε στην διάθεση μας. Κανείς δεν μπορεί να πει ότι το ηλεκτρόνιο υπάρχει στην πραγματικότητα .  Αυτό που υπάρχει είναι πάντα μια μεταφυσική έννοια. Αυτό που παρατηρούμε είναι η επίδραση αυτού που μεταφυσικά υπάρχει σύμφωνα με τα μοντέλα μας, με τις μετρήσεις μας. Αυτή είναι η έννοια της μεταφυσικής με απλά λόγια, δηλαδή τι πραγματικά υπάρχει, κάτι που δεν το ξέρουμε και ίσως δεν μάθουμε ποτέ. Φυσικά, ο δημοσιογράφος δεν είναι υποχρεωμένος να τα ξέρει αυτά. Ο κ. Νανόπουλος πιθανώς τα ξέρει αλλά ίσως δεν θέλει να περιπλέξει την κατάσταση. Και ασφαλώς υπάρχουν πολλά ερωτηματικά.

Γύρω στα 10:58 ο κ. Νανόπουλος σε ερώτηση του δημοσιογράφου για το τι είναι ζωή πάλι αναφέρεται στο τυχαίο γεγονός. Θα δούμε παρακάτω και πως το υποστηρίζει και που είναι το πρόβλημα σε αυτό το δόγμα του τυχαίου που αποδέχονται όχι μόνο οι θετικιστικές αλλά και οι άθεοι όλων των αποχρώσεων. Το πιο σημαντικό είναι ότι αυτό είναι το πολιτικά ορθό δόγμα της εποχής μας και όποιος στο ακαδημαϊκό χώρο, ειδικά στην Δύση, παρεκκλίνει από αυτό έχει συνήθως μια δύσκολή καριέρα γιατί θεωρείτε αιρετικός. Ίσως ο κ. Νανόπουλος να θέλει να προστατευτεί γιατί τέτοιου είδους συνεντεύξεις είναι καμιά φορά βούτυρο στο ψωμί ανταγωνιστών. Για αυτό τον λόγο υποστηρίζει την τυχαία δημιουργία της ζωής. Όποιος ακαδημαϊκός πει κάτι άλλο, αν μιλήσει για την πιθανότατα δημιουργίας για παράδειγμα, θέτει ίσως ταφόπλακα στην καριέρα του και αυτό είναι ένα παράξενο φαινόμενο γιατί αυτοί που συνήθως τον κατηγορούν ως αιρετικό ίσως τις Κυριακές να πηγαίνουν στην εκκλησία και να προσεύχονται. Αλλά στα πανεπιστήμια μέσα δεν μπορεί να ακουστεί τίποτα άλλο από το τυχαίο ως την αρχή του σύμπαντος και της ζωής. Είναι το καινούργιο δόγμα, γιατί περί αυτού πρόκειται, που υποστηρίζεται πολιτικά για πολλούς και διαφόρους λόγους.

Στα 33:06 η αναφορά στον Δαρβινισμό έρχεται να δέσει με το τυχαίο, με τον κ. Νανόπουλο ανοιχτά να ξεκαθαρίζει σαν να θέλει να μην υπάρχει καμία αμφιβολία, ή και πιθανή κατηγορία, ότι δεν υποκλίθηκε στο κυρίαρχο αυτό δόγμα. Αυτό είναι απόλυτα κατανοητό. Ένα μικρό σφάλμα και μια καριέρα μπορεί να πάει χαμένη. Αυτή είναι η νέα μέθοδος ιεράς εξέτασης μεταξύ ανταγωνιστών, όχι γιατί το πιστεύουν αυτό αλλά γιατί η άρνηση της πίστης είναι καμιά φορά δύσκολη. Οι καλές ακαδημαϊκές θέσεις είναι λίγες και πολλοί είναι οι αντίπαλοι. Φυσικά ο δημοσιογράφος θα έκανε την θέση του κ. Νανόπουλου δυσκολότερη αν τον ρώταγε αν είναι άθεος και ίσως για αυτό δεν το έκανε. Επανέρχεται όμως παρακάτω.

Σε μια προσπάθεια να υποστηρίξει το δόγμα του τυχαίου, ο κ. Νανόπουλος στήνει ένα λογικό σκιάχτρο (strawman) και του επιτίθεται. Το σκιάχτρο είναι ένα σύμπαν αποτελούμενο μόνο από το πλανητικό μας σύστημα. Σε αυτή την περίπτωση θα ήταν λογικό, όπως υποστηρίζει, να απορρίψουμε το τυχαίο. Αλλά με 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες με 100 δισεκατομμύρια άστρα ο καθένας, η πιθανότητα η ζωή να προέκυψε τυχαία είναι πολύ μεγάλη.  Είναι το γνωστό αλλά μη επαρκές επιχείρημα που συνήθως χρησιμοποιούν οι άθεοι.  Εδώ θέλω νε ξεκαθαρίσω ότι είμαι αγνωστικιστής στο θέμα της ύπαρξης του Θεού. Αλλά δεν δέχομαι να μου επιβάλει ένα σύστημα τι θα πιστεύω και αυτός ήταν ένας λόγος που δεν μου άρεσε η ακαδημαϊκή καριέρα.

Όμως, έχει αποδειχτεί ότι αυτό το επιχείρημα που έκανε ο κ. Νανόπουλος δεν φτάνει.  Η πιθανότητες να δημιουργήθηκε ένας πολύπλοκος ευφυής οργανισμός όπως ο άνθρωπος  σε ένα σύμπαν 13.8 δις ετών είναι μηδαμινές. Εκεί έχουν πρόβλημα οι θετικιστές και οι άθεοι. Άρα έπρεπε να σκεφτούν κάτι για να αυξήσουν τις πιθανότητες. Και αυτό ήταν τα παράλληλα σύμπαντα. Και έρχεται ο κ. Νανόπουλος και υποστηρίζει ότι υπάρχουν 10506 παράλληλα σύμπαντα. Προσέξτε τον εκθέτη – δεν είναι ούτε 505 ούτε 507, αλλά 506 ακριβώς.

Υπάρχουν μερικά προβλήματα με τις θεωρίες του κ, Νανόπουλου. Το πρώτο πρόβλημα είναι ότι τα παράλληλα σύμπαντα είναι μη παρατηρήσιμα και άρα η θεωρία αυτή ξεφεύγει πια από τα όρια του θετικισμού και πάει προς τον ρεαλισμό. Αυτό γίνεται από ανάγκη. Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι ξοδεύονται χρήματα για πειράματα ώστε να θεωρηθεί ότι αυτή η υπόθεση περί παράλληλων συμπάντων που προκύπτει από μαθηματικά μοντέλα μπορεί να καταρριφτεί και άρα είναι επιστημονική σύμφωνα με τον Karl Popper. Στο ευρύ κοινό παρουσιάζεται ως ένα γεγονός, πράγμα που είναι τουλάχιστον επιστημονικά μη επιτρεπτό.

Όμως, ποτέ δεν θα ανακαλυφθούν απευθείας παράλληλα σύμπαντα αλλά ίσως κάποιες επιδράσεις που θα θεωρηθούν ότι προέρχονται από αυτά. Γιατί από τον ορισμό τους, τα παράλληλα σύμπαντα δεν είναι παρατηρήσιμα. Δηλαδή, είναι μια ακόμα βοηθητική υπόθεση (auxiliary hypothesis) όπως ονομάζεται, για να υποστηρίξει, αλλά ποτέ να αποδείξει, το δόγμα του τυχαίου.

Στα 33:06 ο κ. Πορτοσάλτε επανέρχεται επίμονα στο θέμα του Θεού, ή Δημιουργού,  πάλι προσεκτικά και με επιδεξιότητα αλλά ο κ. Νανόπουλος επιμένει ότι πρέπει να το πάρουμε απόφαση ότι τα θέματα μπορούν να λυθούν από μόνα τους, μια κάπως πολιτική απάντηση. Όμως, και εδώ είναι το πιο σημαντικό, αν κάποιος ρωτήσει το κ. Νανόπουλο αλλά  και οποιοδήποτε φυσικό τι είναι χώρος και χρόνος, οι δύο σημαντικότερες έννοιες της φυσικής, ή ο χωροχρόνος, όπως αυτές ενώνονται στην θεωρία της σχετικότητας, θα μπορέσει μόνο να απαντήσει με μια εξίσωση ή ταυτολογία, π.χ. η συνήθης απάντηση είναι ότι χώρος και χρόνος είναι μέρη ενός τετρασδιάστατου συνεχούς. Τα διαστήματα στον χώρο τα μετράμε με τον κανόνα και το χρόνο με τα ρολόγια. Δηλαδή, ο χώρος ορίζει τον χώρο  και η κίνηση στον χώρο ορίζει τον χρόνο. Αυτό το πρόβλημα το είχαν καταλάβει μεγάλοι φιλόσοφοι όπως ο Καρτέσιος, αλλά οι μοντέρνοι θετικιστές το αποφεύγουν. Ακόμα πιο σημαντικό είναι γεγονός ότι αν οι φυσικοί ερωτηθούν για την λύση στο παράδοξο της διχοτόμησης του Ζήνωνα του Ελεάτη, δεν μπορούν να δώσουν απάντηση που να μην είναι απλουστευμένη και μόνο μαθηματική είτε να εμπεριέχει σημαντικές μεταφυσικές παραδοχές. Είναι σήμερα γνωστό ότι αντίθετα με μερικά απλοϊκά επιχειρήματα, τα παράδοξα του Ζήνωνα δεν έχουν ακόμα απαντηθεί.

Η συζήτηση περιστρέφει γύρω από το θέμα του θεού για αρκετό χρόνο με τον κ. Νανόπουλο να επιμένει ότι η έννοια του Θεού δεν χρειάζεται στην επιστήμη. Κατόπιν, επικεντρώνεται σε θέματα επιστημονικής φαντασίας, όπως ο διακτινισμός της ύλης και η μετοίκηση σε άλλους πλανήτες. Εδώ πάλι είχα κάποια ερωτήματα για τα όρια της επιστήμης και της φαντασίας. Αφού ο κ. Νανόπουλος παραδέχεται την σχετικότητα και το ανώτατο όριο στην ταχύτητα κίνησης, που είναι αυτό του φωτός αλλά πρακτικά τίποτα δεν μπορεί να το πλησιάσει, πως μπορεί να μιλάει για αποικισμό, όταν ο κοντινότερος πλανήτης είναι αρκετά έτη φωτός μακριά και δεν ξέρουμε τι συνθήκες υπάρχουν εκεί;

Μετά η συζήτηση επικεντρώθηκε σε πιο πρακτικά θέματα όπως η παιδεία. Εδώ ο κ. Νανόπουλος έχει δίκιο σε πολλά σημεία. Η απάντηση κατά την γνώμη μου για το ποιος είναι ο λόγος που δεν υπήρξε άλλη γενιά μετά από αυτή του κ. Νανόπουλου με σημαντική ενασχόληση με την φυσική είναι το γεγονός ότι ο θετικισμός, και γενικά η ιδέα της θεωρίας των πάντων, έχει ξεφτίσει. Οι καινούργιες γενιές δεν είναι λιγότερο έξυπνες, ίσως είναι περισσότερο προσγειωμένες και ασχολούνται με πρακτικά προβλήματα και εφαρμογές, όπως τα κοινωνικά δίκτυα. Δεν έχουν δηλαδή την έπαρση που απαιτείται για να νομίζει κάποιος ότι θα βρει την θεωρία των πάντων. Επίσης, τους νέους δεν τους ενδιαφέρουν οι επιστημονικές διακρίσεις τόσο πολύ. Αυτό είναι και πιο έντονο στις γυναίκες. Το γεγονός ότι πολλές γυναίκες δεν ασχολούνται με την φυσική δεν είναι λόγω έλλειψης εξυπνάδας αλλά ίσως καταλαβαίνουν την ματαιότητα του να πιστεύει κανείς ότι τα μαθηματικά θα εξηγήσουν τον κόσμο, από διαίσθηση και μόνο.

Αναφέρθηκα σε ‘έπαρση’. Καμιά φορά αυτή είναι χρήσιμη. Αλλά όταν δεν κατανοούμε τις βασικές έννοιες, όπως το τι είναι χώρος και χρόνος,  και βλέπουμε τον κόσμο μόνο μέσα από ένα στενό πρίσμα των μαθηματικών εξισώσεων, η έπαρση ίσως είναι προβληματική.  Ο ανταγωνισμός στην φυσική για διακρίσεις οδήγησε στην δημιουργία μια άτυπης ιεράς εξέταση βασισμένης στην αποδοχή του τυχαίου ως το αίτιο της ζωής και στην απόρριψη της πίστης στον Δημιουργό. Σήμερα ξέρουμε πια ότι η πολυπλοκότητα του ανθρωπινού οργανισμού δεν μπορεί να έχει δημιουργηθεί μόνο μέσα από την φυσική επιλογή που αν και έπαιξε σημαντικό ρόλο, δεν εξηγεί γιατί ο ανθρώπινος οργανισμός δεν περιέχει σωρεία άχρηστων οργάνων. Είναι προφανές πια, όσο και αν το κατεστημένο του τυχαίου αντιστέκεται, ότι υπήρξε και κάποια ‘ευφυής καθοδήγηση’ στην εξέλιξη του ανθρώπου. Δεν ξέρουμε από πού και ίσως δεν μάθουμε ποτέ. Αλλά το δόγμα του τυχαίου έχει δεχθεί ισχυρά πλήγματα. Το παράξενο είναι ότι οι υποστηρικτές του τυχαίου είναι οι ίδιοι άνθρωποι που παραδέχονται τον Αϊνστάιν ο οποίος έκανε αναφορά στον Δημιουργό όταν είπε ‘Ο Θεός δεν παίζει ζάρια’.

Περισσότερα

Is Reality Digital or Analog?

Mathematics is the Link Between Physics and Metaphysics

Esfeld, “Hypothetical metaphysics of nature”, in Michael Heidelberger and Gregor Schiemann (eds.): The significance of the hypothetical in the natural sciences. Berlin: de Gruyter 2009, pp. 341–364.

David W. Snoke, Jeffrey Cox, and Donald Petcher, “Suboptimality and Complexity in Evolution,” Complexity, DOI: 10.1002/cplx.21566 (July 1, 2014).

Beyond Intelligent Design: From an autonomous universe to a functional virtual reality